Xizmatlar

9 daqiqa oʻqishTashkiliy transformatsiya

Kompaniyaning tashkiliy tuzilmasi samarasiz ekanini qanday bilish mumkin

Tuzilma biznesga mos kelmay qolganining yetti belgisi: xodimlar soni natijalardan tezroq oʻsadi, funksiyalar takrorlanadi, qarorlar biznes egasiga borib taqaladi, boʻlimlar oʻrtasida nizolar boʻladi.

Kompaniyaning tashkiliy tuzilmasi samarasiz ekanini qanday bilish mumkin

Kompaniya oʻsmoqda: yangi lavozimlar, boʻlimlar, rahbarlar paydo boʻlmoqda. Ish haqi fondi ortib boryapti, biznesni boshqarish esa negadir osonlashmayapti. Kelishuvlar tobora koʻpaymoqda, qarorlar sekin qabul qilinmoqda, xodimlar soni doimiy oshib borayotgan boʻlsa-da, ular ish yuki haddan tashqari koʻpligidan shikoyat qiladi.

Bunday vaziyatlarda men tashkiliy tuzilmani tahlil qilishdan boshlagan boʻlardim. Bunda barcha lavozimlar strelkalar bilan bogʻlangan chiroyli sxemani nazarda tutmayapman. Gap funksiyalar, masʼuliyat va vakolatlar amalda qanday taqsimlangani haqida.

Tashkiliy tuzilma biznes vazifalariga mos boʻlishi kerak. Agar kompaniya oʻzgargan, kengaygan, yangi yoʻnalishlarni ishga tushirgan, tuzilma esa avvalgidek qolgan yoki vaziyatga qarab kengaytirilgan boʻlsa, ertami-kechmi bu samaradorlikda aks eta boshlaydi.

Muammo har doim ham koʻzga tashlanavermaydi. Baʼzan kompaniya yillar davomida takrorlanuvchi funksiyalar, ortiqcha kelishuvlar va ishning nooqilona taqsimoti uchun pul toʻlaydi va buni moliyaviy yoʻqotishlar manbai deb hisoblamaydi ham.

Xodimlar soni natijalardan tezroq oʻsmoqda

Men birinchilardan boʻlib eʼtibor beradigan koʻrsatkichlardan biri — xodimlar soni, ish haqi fondi va biznes natijalari oʻrtasidagi nisbat.

Aytaylik, savdo oʻsmoqda, lekin xodimlarga ketadigan xarajatlar ancha tezroq ortmoqda. Yoki kompaniya yangi xodimlarni yollaydi, unumdorlik esa deyarli oʻzgarmaydi.

Bu hali shtat ortiqcha degani emas. Ehtimol, biznes rivojlanishga sarmoya kiritayotgandir, yangi bozorlarni oʻzlashtirayotgandir yoki hajmlarni oshirishga tayyorlanayotgandir. Ammo bunday dinamikaning sabablarini aniqlash zarur.

Men soʻnggi paytda qaysi funksiyalar paydo boʻlganini, yangi xodimlar amalda nima bilan bandligini, boʻlimlarning ish yuklamasi qanday oʻzgarganini va kompaniya qoʻshimcha xarajatlardan qanday natija olayotganini koʻrib chiqqan boʻlardim.

Bu yerda ish haqi fondining tushumga nisbatidan tashqari ish haqi fondining yalpi foydaga nisbatini, bir xodimga toʻgʻri keladigan unumdorlikni, boshqaruv va ishlab chiqarish xodimlari nisbatini ham tahlil qilish foydali. Alohida funksiyalar uchun operatsiyalarni bajarish tannarxini hisoblash mumkin.

Koʻrsatkichlarni albatta dinamikada kuzatish kerak. Bir oy, hatto bir chorak ham har doim real vaziyatni aks ettiravermaydi.

Bir nechta boʻlim bir xil ish bilan band boʻlganda

Funksiyalarning takrorlanishi koʻpincha sezilmasdan paydo boʻladi.

Avvaliga vazifa muayyan xodimga biriktiriladi. Keyin kompaniya oʻsadi, yangi boʻlim tashkil etiladi, funksiyalarning bir qismi unga oʻtkaziladi, lekin avvalgi ijrochida ham ular saqlanib qoladi.

Birmuncha vaqt oʻtgach, oʻxshash hisobotlarni bir vaqtning oʻzida bir nechta boʻlim tayyorlayotgani, maʼlumotlar bir xil manbalardan yigʻilayotgani, rahbarlar esa maʼlumotlarni solishtirishga vaqt sarflayotgani maʼlum boʻladi.

Bunda har bir xodim haqiqatan ham ishlaydi. Baʼzan juda koʻp ishlaydi. Faqat biznes bitta vazifaning bir nechta variantda bajarilishi uchun pul toʻlaydi.

Albatta, takrorlanishni zarur nazorat bilan adashtirmaslik kerak. Masalan, moliyaviy operatsiyalarni mustaqil tekshirish risklarni boshqarish tizimining majburiy qismi boʻlishi mumkin.

Ammo bir nechta boʻlim aniq sababsiz bir xil ishni bajarayotgan boʻlsa, kompaniya nima uchun bunga resurs sarflashda davom etayotganini aniqlash kerak.

Aynan shuning uchun tuzilmani tahlil qilishda lavozim yoʻriqnomalarini oʻrganishning oʻzi yetarli emas. Xodimlar amalda nima qilayotganini tushunish kerak.

Rahbarlar bor, lekin qarorlarni baribir biznes egasi qabul qiladi

Ancha keng tarqalgan vaziyat. Kompaniyada yoʻnalish direktorlari, boʻlim boshliqlari, oʻrinbosarlar bor, ammo qarorlarning katta qismi hamon bosh direktor yoki biznes egasi orqali oʻtadi.

Xarajatlar, kadrlar masalalari, boʻlimlarning oʻzaro hamkorligi, baʼzan hatto oddiy operatsion vazifalar ham kelishiladi.

Natijada kompaniya rahbari doimo joriy masalalar bilan band boʻladi, boʻlimlar esa qarorlarni yuqoridan kutishga oʻrganib qoladi.

Bu yerda nima uchun shunday boʻlayotganini tushunish muhim.

Ehtimol, rahbarlarga kompetensiya yoki tajriba yetishmaydi. Ehtimol, biznes egasining oʻzi vakolatlarni topshirishga tayyor emas. Baʼzan esa lavozim majburiyatlari rasman taqsimlangan, lekin mustaqillik chegaralari va qarorlar uchun masʼuliyatni hech kim belgilamagan boʻladi.

Agar rahbar zarur resurslarni tasarruf eta olmasa yoki oʻz funksiyasi doirasida qaror qabul qila olmasa, undan toʻliq masʼuliyat kutib boʻlmaydi.

Shuning uchun tuzilmani tahlil qilishda men masʼuliyatni doimo vakolatlar bilan birga koʻrib chiqaman. Biri ikkinchisisiz yaxshi ishlamaydi.

Rahbarlar juda koʻp yoki bitta rahbarga yuk juda katta

Rahbarlik lavozimlari soni oʻz-oʻzidan boshqaruv samaradorligi haqida hech narsa demaydi.

Baʼzan kompaniya muvofiqlashtirish muammolarini hal qilmoqchi boʻlib, ierarxiyaning qoʻshimcha darajalarini yaratadi. Yangi oʻrinbosarlar, yoʻnalish rahbarlari, koordinatorlar paydo boʻladi. Shu bilan birga kelishuvlar soni ortadi, ish tezligi esa pasayadi.

Teskari holat ham boʻladi: bitta rahbarga juda koʻp xodim, boʻlim yoki mutlaqo turli funksiyalar boʻysunadi.

U jamoani rivojlantirish, ish sifatini nazorat qilish va zarur qarorlarni qabul qilishga jismonan ulgurmaydi.

Bu yerda boshqaruv meʼyorini tahlil qilish kerak, biroq barcha boʻlimlarni boʻysunuvchilar soni boʻyicha bir xil holatga keltirishga urinmaslik lozim.

Standartlashtirilgan operatsiyalarni bajaradigan xodimlar guruhiga rahbarlik qilish va murakkab texnik vazifalarni hal qiladigan muhandislar jamoasini boshqarish — butunlay boshqa-boshqa ishlar.

Xodimlarning mustaqilligi, ishning murakkabligi, avtomatlashtirish darajasi va boshqaruv vazifalari hajmini hisobga olish kerak.

Hamma haddan tashqari band, lekin unumdorlik past

Bu tahlil uchun eng qiziqarli holatlardan biri.

Xodimlar doimo band, vaqt yetishmasligidan shikoyat qiladi, ish vaqtidan tashqari ishlaydi. Rahbarlar qoʻshimcha shtat soʻraydi.

Ammo funksiyalar taqsimotini oʻrgana boshlasangiz, baʼzan ish vaqtining katta qismi takroriy operatsiyalar, hisobotlarni qoʻlda tayyorlash, kelishuvlar va xatolarni tuzatishga ketayotgani maʼlum boʻladi.

Yoki malakali mutaxassis mehnati arzonroq boʻlgan xodimga topshirish mumkin boʻlgan ishni bajaradi.

Ishlab chiqarishda vaziyat yanada murakkabroq boʻlishi mumkin. Bir sexda zarur malakali xodimlar yetishmaydi, boshqasida ish vaqti zaxirasi bor, lekin xodimlar boshqa operatsiyalarni bajarishga tayyorlanmagan.

Shuning uchun men xodimlar soni tahlilini kompetensiyalar va haqiqiy ish yuklamasini baholash bilan bogʻlashni muhim deb hisoblayman.

Masalan, kompetensiyalar matritsasi kim muayyan uskunada ishlay olishini, qaysi xodimlar bir-birining oʻrnini bosa olishini, kimni boshqa uchastkada ishlashga tayyorlash mumkinligini tushunishga yordam beradi.

Bu oʻqitishni rejalashtirishdan tashqari xodimlarni qayta taqsimlash, xodimlarni vaqtincha almashtirish va qoʻshimcha shtatga ehtiyoj haqida qaror qabul qilishga ham yordam beradi.

Yangi shtat birligini tasdiqlashdan oldin mavjud resurslar nega yetmayotganini aniqlab olish foydali.

Boʻlimlar ishlaydi, lekin doimo nizolashadi

Savdo boʻlimi ishlab chiqarish oʻz majburiyatlarini bajarmayapti deb hisoblaydi. Ishlab chiqarish taʼminotdan shikoyat qiladi. Taʼminot boʻlimi esa tijorat boʻlimi rejalarni doim oʻzgartirib turishini aytadi.

Koʻplab kompaniyalar uchun tanish vaziyat.

Bu yerda yigʻilishlar yoki yaxshiroq hamkorlik qilishga chaqiriqlar har doim ham yordam beravermaydi.

Baʼzan muammo shundaki, boʻlimlar turli qoidalar asosida ishlaydi, ularning KPIlari bir-biriga zid va umumiy natija uchun kim javobgarligini ular tushunmaydi.

Masalan, tijorat boʻlimi savdo hajmini oshirishdan manfaatdor. Ammo yangi buyurtmalar ishlab chiqarish quvvatlari, xomashyo xaridi muddatlari va uskunalar yuklamasini hisobga olmasdan qabul qilinsa, kompaniya ish vaqtidan tashqari ishlar, shoshilinch logistika va ishlab chiqarish rejalarini oʻzgartirish uchun qoʻshimcha xarajatlarga duch kelishi mumkin.

Rasman savdo rejasi bajarildi. Ammo bu savdolar qanchalik foydali boʻldi?

Bunday vaziyatlar boʻlimlarning oʻzaro hamkorligini, uchdan-uchgacha jarayonlarni va masʼuliyat taqsimotini tahlil qilishni talab qiladi.

Baʼzan buyurtmalarni kelishish tartibini oʻzgartirish kifoya. Baʼzan esa bir vaqtning oʻzida bir nechta boʻlimning funksiyalari, vakolatlari va koʻrsatkichlarini qayta koʻrib chiqishga toʻgʻri keladi.

Yakuniy natija uchun kim javobgarligi nomaʼlum

Bu — men eʼtibor qaratadigan yana bir belgi.

Jarayonda bir nechta boʻlim ishtirok etadi, har biri ishning oʻz qismini bajaradi, ammo muammo yuzaga kelganda javobgarni aniqlash qiyin boʻlib chiqadi.

Oddiy xodim tanlash va moslashtirish jarayonini olaylik.

HR nomzodni topish uchun javob beradi, rahbar tanlovda ishtirok etadi, murabbiy yangi xodimni oʻqitadi. Ammo inson zarur malaka darajasiga yetishi va belgilangan muddatda vazifalarni mustaqil bajara boshlashi uchun kim javob beradi?

Agar bunday masʼuliyat boʻlmasa, har bir ishtirokchi oʻz ishini bajarilgan deb hisoblashi mumkin, biznes esa kutilgan natijani olmay qoladi.

Xuddi shunday vaziyat savdo, xarid, logistika va ishlab chiqarishda ham yuzaga keladi.

Shuning uchun alohida harakatlar bilan bir qatorda bir nechta funksiya ishtirok etadigan jarayonlar natijalari uchun ham masʼuliyatni belgilash muhim.

Tashkiliy tuzilma ish haqi fondi va foydaga qanday taʼsir qiladi

Koʻpincha tuzilmani optimallashtirish xodimlar sonini qisqartirish deb qabul qilinadi. Menimcha, bu juda tor yondashuv.

Xodimlarni qisqartirish ish haqi fondi boʻyicha tezkor samara berishi mumkin, lekin shu bilan birga ortiqcha yuklama yaratadi, vazifalarni bajarish muddatlarini uzaytiradi va ish sifatini yomonlashtiradi.

Kompaniya xodimlarga aynan nima uchun pul toʻlayotganini va qanday natija olayotganini tushunish ancha qiziqroq.

Masalan, bir nechta mutaxassis takrorlanuvchi funksiyalarni bajarsa, vazifalar taqsimotini qayta koʻrib chiqish mumkin. Agar rahbarlar vaqtining katta qismini kelishuvlarga sarflasa, vakolatlarni tartibga solish kerak. Agar boʻlim qoʻlda bajariladigan operatsiyalar tufayli ortiqcha yuklangan boʻlsa, jarayonni oʻzgartirish yoki ishning bir qismini avtomatlashtirish toʻgʻriroq boʻlishi mumkin.

Natija har doim ham shtat qisqarishi boʻlavermaydi. Baʼzan kompaniya qoʻshimcha xodim yollamasdan ish hajmini oshirish imkoniyatiga ega boʻladi.

Boshqa hollarda boʻshagan resurslarni biznes rivoji uchun haqiqatan zarur boʻlgan funksiyalarga yoʻnaltirish mumkin.

Iqtisodiy samarani baholash uchun men ish haqi fondi, unumdorlik, operatsiyalar tannarxi, jarayonlar davomiyligi, ish vaqtidan tashqari ishlar xarajatlari, bekor turib qolishlar va maʼmuriy xarajatlar dinamikasini koʻrib chiqqan boʻlardim.

Bunda moliyaviy koʻrsatkichlarning oʻzgarishi har doim ham faqat yangi tashkiliy tuzilma bilan bogʻliq boʻlmasligini hisobga olish muhim. Ularga ishlab chiqarish hajmlari, savdo, resurslar narxi va boshqa koʻplab omillar taʼsir qiladi.

Tashkiliy tuzilmani qayta koʻrib chiqishni nimadan boshlash kerak

Men tashkiliy sxemani qayta chizishdan aniq boshlamagan boʻlardim.

Avval biznes oldida qanday vazifalar turgani, ularning bajarilishini qaysi jarayonlar taʼminlashi va ish xodimlar oʻrtasida qanday taqsimlanganini tushunish kerak.

Soʻngra boʻlimlarning haqiqiy funksiyalari, masʼuliyat sohalari, rahbarlar vakolatlari, xodimlar soni va ish yuklamasini tahlil qilish lozim.

Kompetensiyalarga alohida eʼtibor qaratish kerak. Baʼzan tuzilma juda mantiqiy koʻrinadi, ammo xodimlar va rahbarlarda ularga biriktirilgan funksiyalarni bajarish uchun zarur koʻnikmalar yoʻq.

Bunday holda boʻysunuv tartibini oʻzgartirishning oʻzi hech narsani hal qilmaydi.

Aksincha, baʼzan kompaniya qoʻshimcha lavozimlar yaratadi, holbuki muammoni amaldagi xodimlarning kompetensiyalarini rivojlantirish yoki masʼuliyatni qayta taqsimlash orqali bartaraf etish mumkin edi.

Faqat tahlildan keyingina aynan nimani oʻzgartirish kerakligi ayon boʻladi: tuzilmanimi, jarayonlarnimi, xodimlar sonini, funksiyalarni yoki boshqaruv modelini.

Bunda har doim ham keng koʻlamli qayta tashkil etish kerak boʻlavermaydi. Baʼzan bir nechta nuqtaviy oʻzgarishlar ancha sezilarli natija beradi.

Tashkiliy diagnostikani qachon oʻtkazish kerak

Agar kompaniya muntazam ravishda shtatni koʻpaytirayotgan boʻlsa-yu, unumdorlik oʻsmayotgan boʻlsa, rahbarlar operatsion masalalar bilan haddan tashqari band boʻlsa, boʻlimlar oʻrtasida doimiy nizolar yuzaga kelsa, xodimlarga xarajatlar esa moliyaviy natijalardan tezroq oshayotgan boʻlsa, men tashkiliy tuzilmani tekshirishni tavsiya qilgan boʻlardim.

Bu, ayniqsa, biznesni kengaytirishda, yangi yoʻnalishlar ochishda, ishlab chiqarish modelini oʻzgartirishda yoki biznes egasi orqali boshqaruvdan rahbarlar jamoasi orqali boshqaruvga oʻtishda dolzarb.

Bunda tashkiliy diagnostika faqat HR bilan cheklanmasligi kerak. Tuzilma, jarayonlar, masʼuliyat, kompetensiyalar va moliyaviy koʻrsatkichlar oʻrtasidagi bogʻliqlikni tahlil qilish zarur.

Aks holda alohida simptomlarni bartaraf etib, samarasizlik sabablarini saqlab qolish xavfi bor.

Oʻz ishimda men tashkiliy tuzilmani avvalambor u kompaniyaga natijalarga erishish va resurslardan oqilona foydalanishda qanchalik yordam berishi nuqtai nazaridan koʻrib chiqaman.

Agar biznes oʻsishda davom etsa-yu, uni boshqarish tobora qiyin va qimmatlashib borsa, bu uning boshqaruv tizimi qanday tuzilganini oʻrganish uchun yetarli sabab.

Bunday diagnostikani qanday oʻtkazishim haqida batafsil — «Tashkiliy transformatsiya» sahifasida, boshlashni esa HR-auditdan qilish mumkin.

Aleksandra Pismennaya

Muallif

Aleksandra Pismennaya

HR sohasida 16 yil. Tashkiliy dizayn, xodimlar iqtisodiyoti va samaradorlikni boshqarish kesishmasida ishlayman.

Men haqimda batafsil

Yana maqolalar

Barcha maqolalar