Хизматлар

9 дақиқа ўқишТашкилий трансформация

Компаниянинг ташкилий тузилмаси самарасиз эканини қандай билиш мумкин

Тузилма бизнесга мос келмай қолганининг етти белгиси: ходимлар сони натижалардан тезроқ ўсади, функциялар такрорланади, қарорлар бизнес эгасига бориб тақалади, бўлимлар ўртасида низолар бўлади.

Компаниянинг ташкилий тузилмаси самарасиз эканини қандай билиш мумкин

Компания ўсмоқда: янги лавозимлар, бўлимлар, раҳбарлар пайдо бўлмоқда. Иш ҳақи фонди ортиб боряпти, бизнесни бошқариш эса негадир осонлашмаяпти. Келишувлар тобора кўпаймоқда, қарорлар секин қабул қилинмоқда, ходимлар сони доимий ошиб бораётган бўлса-да, улар иш юки ҳаддан ташқари кўплигидан шикоят қилади.

Бундай вазиятларда мен ташкилий тузилмани таҳлил қилишдан бошлаган бўлардим. Бунда барча лавозимлар стрелкалар билан боғланган чиройли схемани назарда тутмаяпман. Гап функциялар, масъулият ва ваколатлар амалда қандай тақсимлангани ҳақида.

Ташкилий тузилма бизнес вазифаларига мос бўлиши керак. Агар компания ўзгарган, кенгайган, янги йўналишларни ишга туширган, тузилма эса аввалгидек қолган ёки вазиятга қараб кенгайтирилган бўлса, эртами-кечми бу самарадорликда акс эта бошлайди.

Муаммо ҳар доим ҳам кўзга ташланавермайди. Баъзан компания йиллар давомида такрорланувчи функциялар, ортиқча келишувлар ва ишнинг нооқилона тақсимоти учун пул тўлайди ва буни молиявий йўқотишлар манбаи деб ҳисобламайди ҳам.

Ходимлар сони натижалардан тезроқ ўсмоқда

Мен биринчилардан бўлиб эътибор берадиган кўрсаткичлардан бири — ходимлар сони, иш ҳақи фонди ва бизнес натижалари ўртасидаги нисбат.

Айтайлик, савдо ўсмоқда, лекин ходимларга кетадиган харажатлар анча тезроқ ортмоқда. Ёки компания янги ходимларни ёллайди, унумдорлик эса деярли ўзгармайди.

Бу ҳали штат ортиқча дегани эмас. Эҳтимол, бизнес ривожланишга сармоя киритаётгандир, янги бозорларни ўзлаштираётгандир ёки ҳажмларни оширишга тайёрланаётгандир. Аммо бундай динамиканинг сабабларини аниқлаш зарур.

Мен сўнгги пайтда қайси функциялар пайдо бўлганини, янги ходимлар амалда нима билан бандлигини, бўлимларнинг иш юкламаси қандай ўзгарганини ва компания қўшимча харажатлардан қандай натижа олаётганини кўриб чиққан бўлардим.

Бу ерда иш ҳақи фондининг тушумга нисбатидан ташқари иш ҳақи фондининг ялпи фойдага нисбатини, бир ходимга тўғри келадиган унумдорликни, бошқарув ва ишлаб чиқариш ходимлари нисбатини ҳам таҳлил қилиш фойдали. Алоҳида функциялар учун операцияларни бажариш таннархини ҳисоблаш мумкин.

Кўрсаткичларни албатта динамикада кузатиш керак. Бир ой, ҳатто бир чорак ҳам ҳар доим реал вазиятни акс эттиравермайди.

Бир нечта бўлим бир хил иш билан банд бўлганда

Функцияларнинг такрорланиши кўпинча сезилмасдан пайдо бўлади.

Аввалига вазифа муайян ходимга бириктирилади. Кейин компания ўсади, янги бўлим ташкил этилади, функцияларнинг бир қисми унга ўтказилади, лекин аввалги ижрочида ҳам улар сақланиб қолади.

Бирмунча вақт ўтгач, ўхшаш ҳисоботларни бир вақтнинг ўзида бир нечта бўлим тайёрлаётгани, маълумотлар бир хил манбалардан йиғилаётгани, раҳбарлар эса маълумотларни солиштиришга вақт сарфлаётгани маълум бўлади.

Бунда ҳар бир ходим ҳақиқатан ҳам ишлайди. Баъзан жуда кўп ишлайди. Фақат бизнес битта вазифанинг бир нечта вариантда бажарилиши учун пул тўлайди.

Албатта, такрорланишни зарур назорат билан адаштирмаслик керак. Масалан, молиявий операцияларни мустақил текшириш рискларни бошқариш тизимининг мажбурий қисми бўлиши мумкин.

Аммо бир нечта бўлим аниқ сабабсиз бир хил ишни бажараётган бўлса, компания нима учун бунга ресурс сарфлашда давом этаётганини аниқлаш керак.

Айнан шунинг учун тузилмани таҳлил қилишда лавозим йўриқномаларини ўрганишнинг ўзи етарли эмас. Ходимлар амалда нима қилаётганини тушуниш керак.

Раҳбарлар бор, лекин қарорларни барибир бизнес эгаси қабул қилади

Анча кенг тарқалган вазият. Компанияда йўналиш директорлари, бўлим бошлиқлари, ўринбосарлар бор, аммо қарорларнинг катта қисми ҳамон бош директор ёки бизнес эгаси орқали ўтади.

Харажатлар, кадрлар масалалари, бўлимларнинг ўзаро ҳамкорлиги, баъзан ҳатто оддий операцион вазифалар ҳам келишилади.

Натижада компания раҳбари доимо жорий масалалар билан банд бўлади, бўлимлар эса қарорларни юқоридан кутишга ўрганиб қолади.

Бу ерда нима учун шундай бўлаётганини тушуниш муҳим.

Эҳтимол, раҳбарларга компетенция ёки тажриба етишмайди. Эҳтимол, бизнес эгасининг ўзи ваколатларни топширишга тайёр эмас. Баъзан эса лавозим мажбуриятлари расман тақсимланган, лекин мустақиллик чегаралари ва қарорлар учун масъулиятни ҳеч ким белгиламаган бўлади.

Агар раҳбар зарур ресурсларни тасарруф эта олмаса ёки ўз функцияси доирасида қарор қабул қила олмаса, ундан тўлиқ масъулият кутиб бўлмайди.

Шунинг учун тузилмани таҳлил қилишда мен масъулиятни доимо ваколатлар билан бирга кўриб чиқаман. Бири иккинчисисиз яхши ишламайди.

Раҳбарлар жуда кўп ёки битта раҳбарга юк жуда катта

Раҳбарлик лавозимлари сони ўз-ўзидан бошқарув самарадорлиги ҳақида ҳеч нарса демайди.

Баъзан компания мувофиқлаштириш муаммоларини ҳал қилмоқчи бўлиб, иэрархиянинг қўшимча даражаларини яратади. Янги ўринбосарлар, йўналиш раҳбарлари, координаторлар пайдо бўлади. Шу билан бирга келишувлар сони ортади, иш тезлиги эса пасаяди.

Тескари ҳолат ҳам бўлади: битта раҳбарга жуда кўп ходим, бўлим ёки мутлақо турли функциялар бўйсунади.

У жамоани ривожлантириш, иш сифатини назорат қилиш ва зарур қарорларни қабул қилишга жисмонан улгурмайди.

Бу ерда бошқарув меъёрини таҳлил қилиш керак, бироқ барча бўлимларни бўйсунувчилар сони бўйича бир хил ҳолатга келтиришга уринмаслик лозим.

Стандартлаштирилган операцияларни бажарадиган ходимлар гуруҳига раҳбарлик қилиш ва мураккаб техник вазифаларни ҳал қиладиган муҳандислар жамоасини бошқариш — бутунлай бошқа-бошқа ишлар.

Ходимларнинг мустақиллиги, ишнинг мураккаблиги, автоматлаштириш даражаси ва бошқарув вазифалари ҳажмини ҳисобга олиш керак.

Ҳамма ҳаддан ташқари банд, лекин унумдорлик паст

Бу таҳлил учун энг қизиқарли ҳолатлардан бири.

Ходимлар доимо банд, вақт етишмаслигидан шикоят қилади, иш вақтидан ташқари ишлайди. Раҳбарлар қўшимча штат сўрайди.

Аммо функциялар тақсимотини ўргана бошласангиз, баъзан иш вақтининг катта қисми такрорий операциялар, ҳисоботларни қўлда тайёрлаш, келишувлар ва хатоларни тузатишга кетаётгани маълум бўлади.

Ёки малакали мутахассис меҳнати арзонроқ бўлган ходимга топшириш мумкин бўлган ишни бажаради.

Ишлаб чиқаришда вазият янада мураккаброқ бўлиши мумкин. Бир сехда зарур малакали ходимлар етишмайди, бошқасида иш вақти захираси бор, лекин ходимлар бошқа операцияларни бажаришга тайёрланмаган.

Шунинг учун мен ходимлар сони таҳлилини компетенциялар ва ҳақиқий иш юкламасини баҳолаш билан боғлашни муҳим деб ҳисоблайман.

Масалан, компетенциялар матритсаси ким муайян ускунада ишлай олишини, қайси ходимлар бир-бирининг ўрнини боса олишини, кимни бошқа участкада ишлашга тайёрлаш мумкинлигини тушунишга ёрдам беради.

Бу ўқитишни режалаштиришдан ташқари ходимларни қайта тақсимлаш, ходимларни вақтинча алмаштириш ва қўшимча штатга эҳтиёж ҳақида қарор қабул қилишга ҳам ёрдам беради.

Янги штат бирлигини тасдиқлашдан олдин мавжуд ресурслар нега етмаётганини аниқлаб олиш фойдали.

Бўлимлар ишлайди, лекин доимо низолашади

Савдо бўлими ишлаб чиқариш ўз мажбуриятларини бажармаяпти деб ҳисоблайди. Ишлаб чиқариш таъминотдан шикоят қилади. Таъминот бўлими эса тижорат бўлими режаларни доим ўзгартириб туришини айтади.

Кўплаб компаниялар учун таниш вазият.

Бу ерда йиғилишлар ёки яхшироқ ҳамкорлик қилишга чақириқлар ҳар доим ҳам ёрдам беравермайди.

Баъзан муаммо шундаки, бўлимлар турли қоидалар асосида ишлайди, уларнинг KPIлари бир-бирига зид ва умумий натижа учун ким жавобгарлигини улар тушунмайди.

Масалан, тижорат бўлими савдо ҳажмини оширишдан манфаатдор. Аммо янги буюртмалар ишлаб чиқариш қувватлари, хомашё хариди муддатлари ва ускуналар юкламасини ҳисобга олмасдан қабул қилинса, компания иш вақтидан ташқари ишлар, шошилинч логистика ва ишлаб чиқариш режаларини ўзгартириш учун қўшимча харажатларга дуч келиши мумкин.

Расман савдо режаси бажарилди. Аммо бу савдолар қанчалик фойдали бўлди?

Бундай вазиятлар бўлимларнинг ўзаро ҳамкорлигини, учдан-учгача жараёнларни ва масъулият тақсимотини таҳлил қилишни талаб қилади.

Баъзан буюртмаларни келишиш тартибини ўзгартириш кифоя. Баъзан эса бир вақтнинг ўзида бир нечта бўлимнинг функциялари, ваколатлари ва кўрсаткичларини қайта кўриб чиқишга тўғри келади.

Якуний натижа учун ким жавобгарлиги номаълум

Бу — мен эътибор қаратадиган яна бир белги.

Жараёнда бир нечта бўлим иштирок этади, ҳар бири ишнинг ўз қисмини бажаради, аммо муаммо юзага келганда жавобгарни аниқлаш қийин бўлиб чиқади.

Оддий ходим танлаш ва мослаштириш жараёнини олайлик.

HR номзодни топиш учун жавоб беради, раҳбар танловда иштирок этади, мураббий янги ходимни ўқитади. Аммо инсон зарур малака даражасига етиши ва белгиланган муддатда вазифаларни мустақил бажара бошлаши учун ким жавоб беради?

Агар бундай масъулият бўлмаса, ҳар бир иштирокчи ўз ишини бажарилган деб ҳисоблаши мумкин, бизнес эса кутилган натижани олмай қолади.

Худди шундай вазият савдо, харид, логистика ва ишлаб чиқаришда ҳам юзага келади.

Шунинг учун алоҳида ҳаракатлар билан бир қаторда бир нечта функция иштирок этадиган жараёнлар натижалари учун ҳам масъулиятни белгилаш муҳим.

Ташкилий тузилма иш ҳақи фонди ва фойдага қандай таъсир қилади

Кўпинча тузилмани оптималлаштириш ходимлар сонини қисқартириш деб қабул қилинади. Менимча, бу жуда тор ёндашув.

Ходимларни қисқартириш иш ҳақи фонди бўйича тезкор самара бериши мумкин, лекин шу билан бирга ортиқча юклама яратади, вазифаларни бажариш муддатларини узайтиради ва иш сифатини ёмонлаштиради.

Компания ходимларга айнан нима учун пул тўлаётганини ва қандай натижа олаётганини тушуниш анча қизиқроқ.

Масалан, бир нечта мутахассис такрорланувчи функцияларни бажарса, вазифалар тақсимотини қайта кўриб чиқиш мумкин. Агар раҳбарлар вақтининг катта қисмини келишувларга сарфласа, ваколатларни тартибга солиш керак. Агар бўлим қўлда бажариладиган операциялар туфайли ортиқча юкланган бўлса, жараённи ўзгартириш ёки ишнинг бир қисмини автоматлаштириш тўғрироқ бўлиши мумкин.

Натижа ҳар доим ҳам штат қисқариши бўлавермайди. Баъзан компания қўшимча ходим ёлламасдан иш ҳажмини ошириш имкониятига эга бўлади.

Бошқа ҳолларда бўшаган ресурсларни бизнес ривожи учун ҳақиқатан зарур бўлган функцияларга йўналтириш мумкин.

Иқтисодий самарани баҳолаш учун мен иш ҳақи фонди, унумдорлик, операциялар таннархи, жараёнлар давомийлиги, иш вақтидан ташқари ишлар харажатлари, бекор туриб қолишлар ва маъмурий харажатлар динамикасини кўриб чиққан бўлардим.

Бунда молиявий кўрсаткичларнинг ўзгариши ҳар доим ҳам фақат янги ташкилий тузилма билан боғлиқ бўлмаслигини ҳисобга олиш муҳим. Уларга ишлаб чиқариш ҳажмлари, савдо, ресурслар нархи ва бошқа кўплаб омиллар таъсир қилади.

Ташкилий тузилмани қайта кўриб чиқишни нимадан бошлаш керак

Мен ташкилий схемани қайта чизишдан аниқ бошламаган бўлардим.

Аввал бизнес олдида қандай вазифалар тургани, уларнинг бажарилишини қайси жараёнлар таъминлаши ва иш ходимлар ўртасида қандай тақсимланганини тушуниш керак.

Сўнгра бўлимларнинг ҳақиқий функциялари, масъулият соҳалари, раҳбарлар ваколатлари, ходимлар сони ва иш юкламасини таҳлил қилиш лозим.

Компетенцияларга алоҳида эътибор қаратиш керак. Баъзан тузилма жуда мантиқий кўринади, аммо ходимлар ва раҳбарларда уларга бириктирилган функцияларни бажариш учун зарур кўникмалар йўқ.

Бундай ҳолда бўйсунув тартибини ўзгартиришнинг ўзи ҳеч нарсани ҳал қилмайди.

Аксинча, баъзан компания қўшимча лавозимлар яратади, ҳолбуки муаммони амалдаги ходимларнинг компетенцияларини ривожлантириш ёки масъулиятни қайта тақсимлаш орқали бартараф этиш мумкин эди.

Фақат таҳлилдан кейингина айнан нимани ўзгартириш кераклиги аён бўлади: тузилманими, жараёнларними, ходимлар сонини, функцияларни ёки бошқарув моделини.

Бунда ҳар доим ҳам кенг кўламли қайта ташкил этиш керак бўлавермайди. Баъзан бир нечта нуқтавий ўзгаришлар анча сезиларли натижа беради.

Ташкилий диагностикани қачон ўтказиш керак

Агар компания мунтазам равишда штатни кўпайтираётган бўлса-ю, унумдорлик ўсмаётган бўлса, раҳбарлар операцион масалалар билан ҳаддан ташқари банд бўлса, бўлимлар ўртасида доимий низолар юзага келса, ходимларга харажатлар эса молиявий натижалардан тезроқ ошаётган бўлса, мен ташкилий тузилмани текширишни тавсия қилган бўлардим.

Бу, айниқса, бизнесни кенгайтиришда, янги йўналишлар очишда, ишлаб чиқариш моделини ўзгартиришда ёки бизнес эгаси орқали бошқарувдан раҳбарлар жамоаси орқали бошқарувга ўтишда долзарб.

Бунда ташкилий диагностика фақат HR билан чекланмаслиги керак. Тузилма, жараёнлар, масъулият, компетенциялар ва молиявий кўрсаткичлар ўртасидаги боғлиқликни таҳлил қилиш зарур.

Акс ҳолда алоҳида симптомларни бартараф этиб, самарасизлик сабабларини сақлаб қолиш хавфи бор.

Ўз ишимда мен ташкилий тузилмани авваламбор у компанияга натижаларга эришиш ва ресурслардан оқилона фойдаланишда қанчалик ёрдам бериши нуқтаи назаридан кўриб чиқаман.

Агар бизнес ўсишда давом этса-ю, уни бошқариш тобора қийин ва қимматлашиб борса, бу унинг бошқарув тизими қандай тузилганини ўрганиш учун етарли сабаб.

Бундай диагностикани қандай ўтказишим ҳақида батафсил — «Ташкилий трансформация» саҳифасида, бошлашни эса HR-аудитдан қилиш мумкин.

Александра Письменная

Муаллиф

Александра Письменная

HR соҳасида 16 йил. Ташкилий дизайн, ходимлар иқтисодиёти ва самарадорликни бошқариш кесишмасида ишлайман.

Мен ҳақимда батафсил

Яна мақолалар

Барча мақолалар