7 daqiqa oʻqishBiznes HR-auditi
Kadrlar qoʻnimsizligi narxini qanday hisoblash mumkin va xodimlar ishdan ketganda biznes qancha pul yoʻqotadi
Qoʻnimsizlik narxi nimalardan tashkil topadi, formula va 500 kishilik ishlab chiqarish korxonasi uchun hisob-kitob misoli: yiliga deyarli bir milliard soʻm hamda xodimlarni ushlab qolish choralari qanchada oʻzini oqlashini qanday hisoblash mumkin.
Koʻplab kompaniyalarda xodimlar qoʻnimsizligi faqat foizlarda baholanadi. HR xizmati har oy hisobot tayyorlaydi, rahbarlar ishdan ketish sabablarini muhokama qiladi, rekruterlar boʻsh oʻrinlarni yopishda davom etadi. Biroq kompaniya xodimlarning doimiy almashinuvi tufayli qancha pul yoʻqotayotganini har doim ham tushunavermaydi.
Biznes uchun qoʻnimsizlik darajasini bilishning oʻzi yetarli emas, uning moliyaviy oqibatlarini tushunish ancha muhimroq. Aynan shu koʻrsatkich mehnatga haq toʻlash tizimini qayta koʻrib chiqish, xodimlarni oʻqitish va adaptatsiyasiga, rahbarlarni rivojlantirishga sarmoya kiritish iqtisodiy jihatdan oʻzini oqlashini baholash imkonini beradi.
Xodimlar qoʻnimsizligi narxi nimalardan tashkil topadi
Kompaniya xarajatlari yangi xodimni topishga ketadigan mablagʻ bilan cheklanmaydi. Ishdan boʻshash butun bir jarayonlar zanjirini ishga tushiradi va ularning har biri oʻz narxiga ega.
1. Ishdan boʻshatish bilan bogʻliq xarajatlar
- HR mutaxassislari, buxgalteriya va bevosita rahbarning vaqti.
- Kadrlar hujjatlarini rasmiylashtirish.
- Ishlarni topshirish va vazifalarni qayta taqsimlash.
- Mehnat munosabatlarini tugatish bilan bogʻliq qoʻshimcha kompensatsiyalar, agar ular nazarda tutilgan boʻlsa.
2. Xodim yoʻqligi davridagi yoʻqotishlar
Lavozim boʻsh turgan paytda kompaniya yoki yuklamani amaldagi xodimlar oʻrtasida qayta taqsimlaydi, yoki potensial natijaning bir qismini yoʻqotadi.
Bu ish vaqtidan tashqari ish uchun qoʻshimcha toʻlovlar, uskunalarning bekor turishi, ishlab chiqarish hajmining pasayishi, savdo rejasining bajarilmasligi, yetkazib berish muddatlarining buzilishi va mijozlarga xizmat koʻrsatish sifatining yomonlashuvida namoyon boʻlishi mumkin.
3. Yangi xodimni tanlash narxi
Hisob-kitobga quyidagilarni kiritish kerak:
- vakansiyalarni joylashtirish;
- kadrlar agentliklari xizmatlari;
- rekruterning ish vaqti;
- suhbatlarda qatnashadigan rahbarlarning vaqti;
- nomzodlarni kasbiy test qilish va baholash;
- ishga qabul qilish uchun zarur boʻlsa, tibbiy koʻrik.
Kompaniya nomzodlarni jalb qilishning faqat bepul manbalaridan foydalansa ham, tanlov bepul boʻlmaydi. Jarayonning barcha ishtirokchilari ish vaqtining narxi bor.
4. Adaptatsiya va oʻqitish xarajatlari
Yangi xodim ichki jarayonlarni oʻrganishi, ish standartlarini oʻzlashtirishi va kerakli koʻnikmalarni egallashi kerak.
Bu davrda kompaniya oʻqitish, murabbiy ishi, rahbarning adaptatsiyadagi ishtiroki, oʻquv materiallari va qoʻshimcha resurslarga xarajat qiladi.
Ishlab chiqarish korxonalarida bunga yoʻriqnomalar, malaka sinovlari, xomashyoning qoʻshimcha sarfi va xatolarni tuzatish xarajatlari ham kirishi mumkin.
5. Unumdorlik yoʻqotishlari
Bu xarajatlarning eng salmoqli moddalaridan biri boʻlib, kompaniyalar uni koʻpincha hisobga olmaydi.
Yangi xodim ish haqi oladi, lekin har doim ham darhol tajribali mutaxassis darajasida natija bera olmaydi. Lavozimning murakkabligiga qarab, kerakli unumdorlikka chiqish bir necha hafta yoki oy davom etishi mumkin.
Bunday yoʻqotishlar ayniqsa ishlab chiqarishda, savdoda va yuqori texnik malaka talab qiladigan lavozimlarda sezilarli boʻladi.
Qoʻnimsizlik narxini hisoblash formulasi
Bitta xodimni almashtirish narxini hisoblash uchun quyidagi formuladan foydalanish mumkin:
Xodimni almashtirish narxi = ishdan boʻshatish xarajatlari + vakansiya davridagi yoʻqotishlar + tanlov narxi + adaptatsiya va oʻqitish narxi + unumdorlik yoʻqotishlari.
Davr uchun qoʻnimsizlikning umumiy narxi barcha xodimlarni ishdan boʻshatish va almashtirish xarajatlarini qoʻshish orqali hisoblanadi.
Agar lavozimlar bir xil boʻlsa, dastlabki baholash uchun almashtiriladigan xodimlar sonini bitta xodimni almashtirishning oʻrtacha narxiga koʻpaytirish kifoya.
Biroq aniqroq tahlil uchun hisob-kitoblarni xodimlar toifalari boʻyicha alohida qilishni tavsiya etaman: ishlab chiqarish ishchilari, muhandis-texnik mutaxassislar, ofis xodimlari, tijorat mutaxassislari va rahbarlar.
Bu toifalarning har birida xodimni almashtirish narxi sezilarli darajada farq qilishi mumkin.
Ishlab chiqarish korxonasida qoʻnimsizlik narxini hisoblash misoli
Oʻrtacha roʻyxatdagi xodimlari soni 500 kishi boʻlgan shartli ishlab chiqarish korxonasini koʻrib chiqamiz.
Yil davomida qoʻnimsizlikka tegishli sabablar bilan 150 nafar xodim ishdan ketdi. Boʻshagan barcha lavozimlarga almashtirish talab qilindi.
Qoʻnimsizlik koeffitsiyenti quyidagicha boʻldi:
150 / 500 × 100% = 30%.
Faraz qilaylik, ishlab chiqarish xodimining oʻrtacha ish haqi 5 mln soʻm, uni almashtirish esa kompaniyaga quyidagi summaga tushadi:
| Xarajat moddasi | Narxi, soʻm |
|---|---|
| Ishdan boʻshatishni rasmiylashtirish | 200 000 |
| Xodim yoʻqligi davridagi yoʻqotishlar (uning ish haqidagi tejamni hisobga olgan holda) | 2 000 000 |
| Yangi xodimni tanlash | 800 000 |
| Adaptatsiya va oʻqitish | 1 000 000 |
| Unumdorlik yoʻqotishlari | 2 500 000 |
| Jami | 6 500 000 |
Shunday qilib, bitta xodimni almashtirish narxi 6,5 mln soʻmni tashkil etadi.
150 ta ishdan boʻshash va keyingi almashtirishda kompaniyaning yillik xarajatlari quyidagicha boʻladi:
150 × 6 500 000 = 975 000 000 soʻm.
Har yili deyarli bir milliard soʻmni kompaniya xodimlar qoʻnimsizligi oqibatida sarflaydi yoki yoʻqotadi.
Misoldagi barcha raqamlar shartli. Haqiqiy hisob-kitob uchun aniq korxonaning moliyaviy va operatsion koʻrsatkichlaridan foydalanish kerak.
Yangi xodimning unumdorlik yoʻqotishlarini qanday hisoblash mumkin
Dastlabki hisob-kitob uchun xodim hali kerakli unumdorlikni taʼminlay olmayotgan ish vaqtining narxidan foydalanish mumkin.
Faraz qilaylik, yangi xodimning ish haqi oyiga 5 mln soʻm, rejadagi unumdorlikka chiqish esa uch oy davom etadi.
| Davr | Unumdorlik | Yoʻqotishlar bahosi, soʻm |
|---|---|---|
| Birinchi oy | 50% | 2 500 000 |
| Ikkinchi oy | 75% | 1 250 000 |
| Uchinchi oy | 90% | 500 000 |
| Jami | 4 250 000 |
Bu holatda 4,25 mln soʻm mehnatga haq toʻlash xarajatlariga nisbatan olinmagan unumdorlikning taxminiy narxidir.
Bu foyda yoʻqotilishini bevosita aks ettirmaydigan soddalashtirilgan model. Aniqroq hisob-kitob uchun bitta xodimga toʻgʻri keladigan ishlab chiqarish, marjinal daromad, savdo hajmi yoki qoʻshilgan qiymat koʻrsatkichlaridan foydalanish mumkin.
Bunda bir xil yoʻqotishlarni turli xarajat moddalarida ikki marta hisoblamaslik muhim.
Qoʻnimsizlik biznes iqtisodiyotiga qanday taʼsir qiladi
Yuqori qoʻnimsizlik paradoksal vaziyatga olib kelishi mumkin: kompaniya HR xizmati byudjetini oshiradi, tanlov boʻlimini kengaytiradi, ish haqini muntazam oshiradi, ammo unumdorlikning tegishli oʻsishiga erishmaydi.
Sababi shundaki, resurslarning katta qismi biznesni rivojlantirishga sarflanish oʻrniga mavjud kadrlar salohiyatini tiklashga yoʻnaltiriladi.
Kompaniya amaldagi jamoa malakasini oshirish, jarayonlarni takomillashtirish va ishlab chiqarish hajmini oshirishga sarmoya kiritish oʻrniga doimiy ravishda tanlov, oʻqitish va adaptatsiya uchun pul toʻlaydi.
Bundan tashqari, qoʻnimsizlik rahbarlarga qoʻshimcha yuklama yaratadi. Ular boʻlinmani rivojlantirish vazifalarini hal qilish oʻrniga suhbatlar oʻtkazishga, yangi xodimlarni oʻqitishga va xatolar tuzatilishini nazorat qilishga majbur boʻladi.
Xodimlarni ushlab qolish choralari iqtisodiy jihatdan oʻzini oqlashini qanday aniqlash mumkin
500 kishilik ishlab chiqarish korxonasi misoliga qaytamiz.
Faraz qilaylik, kompaniya yillik qoʻnimsizlikni 30% dan 20% gacha kamaytirishga erishdi.
| Koʻrsatkich | Oʻzgarishlardan oldin | Oʻzgarishlardan keyin |
|---|---|---|
| Qoʻnimsizlik | 30% | 20% |
| Ishdan boʻshashlar soni | 150 | 100 |
| Xodimni almashtirishning oʻrtacha narxi | 6,5 mln soʻm | 6,5 mln soʻm |
| Qoʻnimsizlikning yillik narxi | 975 mln soʻm | 650 mln soʻm |
Potensial iqtisodiy samara yiliga 325 mln soʻmni tashkil etadi.
Agar kompaniya adaptatsiya tizimini takomillashtirish, rahbarlarni rivojlantirish va ishdan ketish sabablarini bartaraf etishga 100 mln soʻm sarmoya kiritsa, potensial sof iqtisodiy samara 225 mln soʻm boʻladi.
Xodimlarni ushlab qolish choralarining ROI = (iqtisodiy samara − choralar xarajatlari) / choralar xarajatlari × 100%.
Bizning misolimizda ROI 225% ni tashkil etadi.
Bunday yondashuv HR-direktorga xodimlarga sarmoyani moliyaviy koʻrsatkichlar tilida asoslash imkonini beradi. Shu bilan birga, haqiqiy ROIni baholash uchun oʻtkazilgan choralar va qoʻnimsizlik pasayishi oʻrtasidagi bogʻliqlikni tasdiqlash zarur.
Qanday qoʻnimsizlikni kamaytirish kerak
Har bir ishdan boʻshash ham biznesga zarar keltiravermaydi. Natijadorligi past yoki kompetensiyalari lavozimga mos kelmaydigan xodimning ketishi iqtisodiy jihatdan asosli boʻlishi mumkin.
Shuning uchun tahlilda quyidagilarni ajratib koʻrsatish muhim:
- ishning dastlabki 30, 60 va 90 kunidagi qoʻnimsizlik;
- yuqori natijali xodimlarning ishdan ketishi;
- muhim lavozimlardagi qoʻnimsizlik;
- boʻlinmalar va rahbarlar kesimidagi qoʻnimsizlik;
- kompaniya taʼsir koʻrsata oladigan sabablar bilan ishdan ketishlar;
- turli toifadagi xodimlarni almashtirish narxidagi farqlar.
Baʼzan qoʻnimsizligi 10% boʻlgan boʻlinma biznesga qoʻnimsizligi 30% boʻlgan boʻlinmadan koʻra koʻproq moliyaviy zarar keltiradi. Hammasi xodimlarning malakasiga, ularni almashtirish qanchalik qiyinligiga va operatsion natijaga taʼsiriga bogʻliq.
HR xizmati qanday maʼlumotlarni yigʻishi kerak
Qoʻnimsizlik narxini muntazam baholash uchun HR xizmati, moliya va operatsion boʻlinmalar maʼlumotlarini birlashtirish kerak.
Xodimlar soni va ishdan boʻshashlar boʻyicha standart koʻrsatkichlardan tashqari, vakansiyalarni yopish muddatlari, tanlov narxi, sinov muddatidan keyin xodimlarni saqlab qolish, oʻqitish davomiyligi, rejadagi unumdorlikka chiqish muddatlari, ish vaqtidan tashqari ish xarajatlari va xodimlar yetishmasligi bilan bogʻliq yoʻqotishlarni kuzatib borish zarur.
Bunday tahlil eng muammoli boʻlinmalarni aniqlashga, shuningdek xodimlarni boshqarishga sarmoya kiritish ustuvorliklarini belgilashga yordam beradi.
Xodimlar qoʻnimsizligini biznesning tannarxi, unumdorligi va rentabelligiga taʼsir qiluvchi omillardan biri sifatida koʻrib chiqish kerak.
HR-direktorning vazifasi — iqtisodiy jihatdan asoslangan qoʻnimsizlik darajasini taʼminlash: bunda kompaniya kerakli kompetensiyalarni saqlab qoladi, xarajatlarni nazorat qiladi va oʻz biznes vazifalarini bajara oladi. Ishdan boʻshashlarning eng past foiziga erishish maqsad emas.
Agar kompaniyangizda xodimlarni tanlash xarajatlari muntazam oʻsib borayotgan boʻlsa, boʻlinmalarda xodimlar yetishmasligi saqlanib qolayotgan boʻlsa yoki ish haqi fondining oshishi unumdorlik oʻsishi bilan birga kechmayotgan boʻlsa, ehtimol, kompleks diagnostikadan boshlash kerakdir.
HR-audit doirasida men qoʻnimsizlik sabablari, xodimlar iqtisodiyoti, tashkiliy tuzilma va amaldagi boshqaruv tizimi samaradorligini tahlil qilaman, shunda kompaniya resurslarni qayerda yoʻqotayotganini va qanday oʻzgarishlar oʻlchanadigan iqtisodiy natija berishi mumkinligini aniqlayman.
